Jean-Pascal van Ypersele. (Foto Greenweek / Flickr)

Jean-Pascal van Ypersele: In het oog van de klimaatstorm

auteur: 

Wiebe Eekman

Jean-Pascal van Ypersele is de belangrijkste klimaatwetenschapper van ons land. Bij uitgeverij EPO is net zijn boek In het oog van de klimaatstorm uit. Daarin formuleert van Ypersele een helder antwoord op de vragen die ertoe doen en gunt hij ons een blik achter de schermen van de grote internationale conferenties. Op 8 september komt hij naar ManiFiesta.

Het boek begint met een voorwoord door VTM-weervrouw Jill Peeters. Zij leerde van van Ypersele dat je niet moet spreken van ‘klimaatverandering’, maar eerder van ‘klimaatontwrichting’. Een ontwrichting want niet door een natuurlijke oorzaak, maar door toedoen van menselijke activiteit.

In het oog van de storm is opgebouwd uit antwoorden die van Ypersele geeft op verschillende vragen: over de pioniers van de klimaatwetenschap, over de ontdekking van de ernst van het klimaatprobleem, over de geschiedenis van het IPCC en de wereldwijde onderhandelingen, over de strijd tegen de klimaatsceptici, over welke weg te volgen om in te breken in de economische besluitvorming ...

Jean-Pascal van Ypersele is groots door de felheid waarmee hij de zogenaamde klimaatsceptici van antwoord dient met zijn parate kennis van de materie (klimaatsceptici noemt hij trouwens eerder klimaatverwarringzaaiers). Hij is groots door zijn diplomatische en beminnelijke aanpak, waardoor hij de Belgische vader werd van diplomatieke doorbraken in de internationale klimaatonderhandelingen. Een medewerker vertelt: “Jean-Pascal is in staat veel te laat te komen op een woelige vergadering en tien minuten voor het einde dat ene kleine perfect uitgebalanceerde zinnetje op te stellen waarmee iedereen akkoord gaat.” Hij is ook groots door de manier waarop hij het klimaatprobleem verstaanbaar uitlegt. Zijn jaarlijkse ‘Staat van het Klimaat’ in Louvain-La Neuve trekt telkens een volle zaal jonge en oudere mensen.

Waar ligt het probleem?

“Opwarming, waar ligt het probleem?”, is de titel van het tweede hoofdstuk. “De klimaatopwarming is geen schimmig vooruitzicht”, schrijft van Ypersele. “Ze is in opmars en in vele opzichten zichtbaar. Als de uitstoot van broeikasgassen niet drastisch vermindert, zullen de klimaatveranderingen doorgaan. Met een toenemend risico op ernstige, veralgemeende en onomkeerbare gevolgen voor mensen en ecosystemen.”

Van Ypersele antwoordt ook gevat op uitspraken als “Een paar graadjes meer, is dat nu zo erg?” Hij heeft massa’s grafieken en tabellen die hij op zijn lezingen gebruikt. “Maar als ik het kort moet houden”, schrijft hij, “dan beperk ik me heel bewust tot twee illustraties. Maar niet om het even de welke … De eerste toont de aarde 20.000 jaar geleden, in volle ijstijd. Op vele plaatsen is dierlijk en menselijk leven zeldzaam en extreem moeilijk. En met reden: het grootste deel van Europa en van Noord-Amerika is bedekt met een ijskap van 2 tot 3 kilometer dik. De massa ijs en sneeuw op de continenten is van die omvang dat de zeespiegel zo’n 120 meter lager ligt dan nu. Dan vervang ik dat ietwat pakkende beeld door een hedendaagse foto van onze planeet, dus zo’n 20.000 jaar later. Het ijs heeft het alleen uitgehouden op grote hoogten en op de Noord- en Zuidpool. Al de rest is landbouw, platteland en natuur, doorsneden door steden vol bezige mensen. Mijn commentaar is heel kort. Ik vertel dat het gemiddelde temperatuurverschil op jaarbasis en wereldwijd tussen die twee beelden nauwelijks vier à vijf graden bedraagt. Meestal werkt dat verhaal prima om een belletje te doen rinkelen bij mensen die denken dat twee, drie, vier of vijf graden ‘toch niet zo erg’ is.”

Jean-Pascal van Ypersele ziet het mobiliseren van de bevolking als de nodige hefboom om iets te kunnen doen aan de klimaat­ontaarding

Mensen vinden soms ook dat heel dat klimaatgedoe maar “paniekzaaierij” is. Antwoord van van Ypersele: “Ik weiger krachtig het etiket van onruststoker dat soms op het IPCC wordt geplakt. Deze term houdt immers een wil in om buitenmatig en ten onrechte onrust te zaaien. Het IPCC is geen militante organisatie rond wat dan ook. Het IPCC  wil gewoon onze staat van kennis over de klimaatwijziging weergeven. Het IPCC geeft verslag over objectieve gegevens en op basis daarvan worden mogelijke scenario’s voor de toekomst uitgestippeld, afgeleid uit de verschillende hypotheses. Meer niet. Het is wel zo dat bepaalde aspecten van de bestudeerde fenomenen op verschillende manieren verwoord kunnen worden. Bijvoorbeeld door te benadrukken dat een resultaat of het risico dat ermee gepaard gaat nog onzeker is. Maar het globale evenwicht is verzekerd door de diversiteit van de standpunten die het IPCC tracht te verenigen. Ik denk dat niemand van het IPCC eraan denkt de werkelijkheid te vervormen om een ‘onrustzaaiende’ vaststelling door te drukken. Dat de werkelijkheid wel degelijk onrustwekkend is, dat is een andere kwestie.”

Jean-Pascal van Ypersele, de klimaatpelgrim

“Ik droom van een meer rechtvaardige wereld”, schrijft van Ypersele. “Welnu, vandaag kunnen onrecht, armoede en klimaat niet meer los van elkaar gezien worden. Ik heb nooit geloofd dat liefdadigheid de dingen duurzaam kan veranderen. Dat kan alleen het zoeken naar structurele oplossingen.”

Structurele oplossingen? Hij predikt het voor het parlement en ook voor de kaders van banken: “Voor de strijd tegen de klimaatontregeling dragen de politieke en economische wereld een grote verantwoordelijkheid. Maar dat doet niet af aan de verantwoordelijkheid van het individu om, voor zover het in zijn mogelijkheden ligt, te kiezen voor een levenswijze met minder uitstoot van broeikasgassen.”

De klimaatontregeling is overduidelijk een wereldprobleem. Daar zitten steeds twee facetten aan. Van Ypersele zegt het zo: “Sommige landen zetten hoog in op duurzame ontwikkeling én internationale gerechtigheid. Het is in dat kader dat we de klimaatontregeling én de te vinden oplossingen moeten begrijpen.”

De jaarlijkse klimaatonderhandelingen op wereldvlak tonen steeds een zware diplomatieke strijd tussen de rijkere landen en de armere ontwikkelingslanden. Die rijkere landen hebben een historische schuld opgebouwd door het uitstoten van broeikasgassen. Zij zouden de zwaarste lasten moeten dragen. Zij proberen onder hun morele verplichtingen uit te komen. Dat verklaart de blokkering in de onderhandelingen. De armere landen eisen de toepassing van het basisbeginsel, vastgelegd in de Conventie van 1992 in Rio: “Alle landen hebben een gemeenschappelijk gedeelde maar gedifferentieerde verantwoordelijkheid.” Jean-Pascal van Ypersele ondersteunt dit standpunt.

Op 6 oktober 2015 was van Ypersele kandidaat om voorzitter te worden van het IPCC. In zijn speech zei hij: “De impact op de mensen en de gemeenschappen door de verwachte veranderingen dienen bekeken te worden vanuit het heersend gebrek aan billijkheid en sociale rechtvaardigheid.” Hij voegde eraan toe dat er “dringend nood is aan samenwerking tussen de landen”. Hij haalde het niet van de kandidaat van de rijke landen, de Zuid-Koreaan Hoesung Lee, die de kapitalistische bedrijven als belangrijkste gesprekspartner ziet. In zijn boek drukt van Ypersele zijn bezorgdheid uit over de gang van zaken.

“Als de uitstoot van broeikasgassen niet drastisch vermindert, krijgen we een toenemend risico op onomkeerbare gevolgen voor mensen en ecosystemen”, schrijft Jean-Pascal van Ypersele. (Foto Solidair, Salim Hellalet)

Klimaat en economie

Een hoofdstuk van het boek is gewijd aan de economie. “De klimaatontregeling zal de economische machine op wereldvlak steeds diepgaander beïnvloeden. Er zullen verliezers, maar ook winnaars zijn. De nieuwe spelregels die eraan komen, worden alvast door de meeste economische spelers niet op gejuich onthaald. Niet het minst door het prijskaartje dat eraan vast hangt.”

Waarom de klimaatalarmkreten zo weinig gehoor vinden bij grote bedrijven? Jean-Pascal van Ypersele ziet vooral dat de noodzaak van over lange termijn na te denken niet samen gaat met onze westerse bedrijfswereld. Jean-Pascal van Ypersele: “Veroorloof mij deze waarheid als een koe: economie houdt zich bezig met economie. De essentie van de economische activiteit is rijkdom scheppen en geldverlies vermijden. Haar eerste zorg is de korte termijn. De economie heeft moeite dit fundamenteel gegeven te bevatten: de volgende decennia en eeuwen zullen de klimaatveranderingen grote gevolgen hebben voor de beschavingen. Je zit dus met een hiaat, een tweespalt tussen het heden en de toekomst. Dat wil zeggen dat er geen enkel economisch verband is tussen de uitstoot van broeikasgassen hier en nu en de gevolgen ervan over vijftig jaar.”

Die vaststelling door van Ypersele is pertinent. De overheid en delen van de milieubeweging  reageren daarop door een prijs te plakken op de uitstoot van koolstof. De PVDA bestrijdt dit als fundamenteel sociaal onrechtvaardig en weinig efficiënt. Wat zegt van Ypersele hierover? “Volgens de economische theorie evenwel kan het bepalen van een prijs voor het CO2 helpen om de inspanning efficiënt  te verdelen. Eigenlijk wil dat zeggen dat we voorrang moeten geven aan de uitstootvermindering die het minste kost. Uiteraard moeten de economische spelers het spel eerlijk spelen. Maar wat ‘optimaal” is in een economisch model is niet altijd wenselijk vanuit sociaal en politiek oogpunt: dat is een van de redenen waarom een prijs vastleggen ongeschikt of onvoldoende kan zijn voor bepaalde regio’s. Naast deze economische hefbomen moet je eveneens productnormen vastleggen en opvoeden en bewust maken. Ook daarbij kunnen wetenschappers informatie verschaffen, de doeltreffendheid van verschillende maatregelen onderzoeken, enzovoort … Maar het is aan de beleidsmakers om de keuzes te maken.” Hij maakt er een interessante voetnoot bij: “Sommige landen, zoals Bolivia, zijn tegen het gebruik van economische instrumenten die een prijs zetten op de gasuitstoot in de atmosfeer. Volgens hen komt dit neer op het verhandelen van de natuur.”

Jean-Pascal van Ypersele op ManiFiesta

Jean-Pascal van Ypersele komt naar ManiFiesta in Bredene op zaterdag 8 september om 15.00 u. Zoals het een goede meertalige Belg past, zal hij zijn Nederlandstalige toehoorders antwoorden in het Nederlands. Info ManiFiesta

Professor en activist voor sociale rechtvaardigheid en klimaat

Jean-Pascal van Ypersele ziet het mobiliseren van de bevolking als de nodige hefboom om iets te kunnen doen aan de klimaatontaarding. Hij is een professor die oproept om op straat te gaan betogen. (Foto Solidair, Raf De Geest)

Jean-Pascal van Ypersele komt uit een welgestelde Belgische adellijke familie, maar dat belette hem niet een sterk sociaal gevoel te ontwikkelen, én een van de grootste klimaatwetenschappers ter wereld te worden.

De 61-jarige Jean-Pascal van Ypersele is vooral bekend als een van de ondervoorzitters (van 2008 tot 2015) van het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change van de Verenigde Naties. Hij is hoogleraar klimatologie en milieuwetenschappen aan de Université Catholique de Louvain. Als jongeling was hij al aanwezig op de Wereldconferentie over klimaatverandering in Rio de Janeiro in 1992, de wereldconferentie waar alle internationale klimaatbesprekingen aan refereren. Hij werkte zich op tot een van de grootste klimaatwetenschappers ter wereld.

Jean-Pascal van Ypersele is een telg uit het welgestelde Belgische adellijke geslacht van Ypersele de Strihou. Maar dat belette hem niet een sterk sociaal gevoel te ontwikkelen. In zijn studententijd ageerde hij al tegen extreemrechts en voor de vrede. Hij was woedend over de bommentapijten die de Amerikanen over Vietnam uitgooiden in de jaren 70. De reportages over uitgehongerde kinderen bij de grote droogte in de Afrikaanse Sahel verontwaardigden hem. Hij ging op zoek naar de complexe verbanden tussen voedsel en ontwikkeling, tussen oorlog en armoede. Jean-Pascal van Ypersele schrijft: “Het was een permanente spreidstand tussen mijn studies en mijn militant engagement, maar ook tussen de wereld van de rijken en die van de armen. De kleine auto die ik toen leende van mijn ouders was een perfecte illustratie van dat dubbele leven: de nummerplaat bestond uit twee cijfers – net zoals die van de koning of van een minister. Met dat autootje geraakte ik makkelijk bij mensen in armoede en onzekerheid en op alle mogelijke plekken en in situaties die ik door mijn afkomst normaal nooit had leren kennen. Dat contrast deed mij deugd en was een verrijking.”

Naast sociaal voelend is hij ook fundamenteel democratisch gezind. “Ik heb het geluk dat mijn wieg in een rijk deel van de wereld stond en in een welgestelde familie”, schrijft hij. “Mijn loon en mijn labo worden betaald door de gemeenschap. Dus probeer ik gewoon terug te geven wat ik gekregen heb. Dat maakt een wezenlijk deel uit van mijn werk’

Jean-Pascal van Ypersele ziet het mobiliseren van de bevolking, van heel de gemeenschap, als de nodige hefboom om iets te kunnen doen aan de klimaatontaarding. Hij is een professor die zijn gehoor oproept om op straat te gaan betogen.

Een bijzondere anekdote? Op vrijdag 15 november 2013 vertrok een volle trein (de Climate Express) met 700 klimaatmanifestanten vanuit Brussel naar Warschau voor de VN-klimaattop daar. De dag erop overrompelden zij het perron in Warschau. Jean-Pascal van Ypersele had zich vrijgemaakt om de Belgische klimaatbetogers daar te komen begroeten. Ook toen zij op zondag weer vertrokken, kwam hij hen uitwuiven.

Jean-Pascal van Ypersele is sterk bewust dat het geldmachten zijn die verwarring zaaien over de ernst van het klimaat. Daarom zijn oproep naar de bevolking. Hij schrijft als laatste zin in zijn boek: “Meer en meer mensen zullen in hun hart worden geraakt en tot een diep besef komen van de dringende noodzaak tot actie. En dan zullen zij er de moed toe vinden.”

Boek: In het oog van de klimaatstorm

19,9 €  www.epo.be ISBN 9789462671225

Dit artikel komt uit het magazine Solidair van juli-augustus 2018. Abonnement

Commentaar toevoegen

You must have Javascript enabled to use this form.

Reacties

Wat mij persoonlijk zorgen baart , is dat klimaatwetenschappers het nooit hebben over de chemtrails die aluminium en barium lozen boven onze hoofden ...een direct risico voor onze volksgezondheid . Wanneer je het klimaat bestudeert , kan je er toch niet omheen dat de rotzooi die ongevraagd over onze hoofden wordt uitgestrooid ook invloed moet hebben op de klimaatsverandering. De afgelopen weken zijn er geen chemtrails meer te zien ten noorden van Antwerpen ... En we hebben sindsdien uitzonderlijk hoge temperaturen en geen regen ......Oorzaak-gevolg ?
allemaal oke maar geen woord over de aardas die verschuift
Ik vind het zeer vreemd dat de belangrijkste klimaatwetenschapper van het land met geen woord rept over de belangrijkste CO2-vrije energieproductie van het land, namelijk de kernenergie , die meer dan de helft van de electriciteit in België levert zonder het klimaat te belasten. Ik vraag mij dus ernstig af waarom men onze kerncentrales wil sluiten zonder ze te vervangen door nieuwe en betere exemplaren. Het is echt onbegrijpelijk dat men de ideale oplossing, de heilige graal, blijft afwijzen... Thorium/MSR (Molten Salt Reactor) is veilig, flexibel, goedkoop, onuitputtelijk en in staat om wereldwijd de fossiele brandstoffen CO2-vrij te vervangen. Bovendien kan het ook nog het bestaande kernafval als brandstof gebruiken. Bekijk deze reportage eens en begin daar nu eens eindelijk in te investeren! https://tvblik.nl/focus/de-thorium-theorie-1