Migratieplan EU: militair geweld tegen vluchtelingen?

Op 13 mei stelde Europees Commissievoorzitter Juncker de “Europese Agenda voor Migratie 2015” voor. Wat daarin het meest in het oog springt, is het plan om de netwerken van mensensmokkelaars op te rollen door middel van een “militaire crisisbeheersingsoperatie”. Deze werd aangekondigd bij besluit van 18 mei 2015. De Raad van de Europese Unie lanceert de operatie onder de naam EUNAVFOR-MED.

In het besluit zegt men alles te zullen doen om mensenlevens te redden, meerbepaald door het “bedrijfsmodel” van de mensensmokkelaars in de Middellandse Zee te ontwrichten. Dat zal gebeuren door het opsporen van migratienetwerken en vervolgens het controleren, in beslag nemen en uiteindelijk onklaar maken of vernietigen van de boten van mensensmokkelaars.

Volgens een intern Europees document dat The Guardian wist te bemachtigen is EUNAVFOR-MED onderdeel van een plan dat ook voorziet in militaire operaties op Libisch grondgebied om de mensensmokkel uit te roeien. Daarvoor is de toestemming van de VN nodig. Federica Mogherini, de Hoge Vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken en Veiligheidsbeleid van de EU, onderhandelde reeds met onder meer China om een veto hiertegen in de Veiligheidsraad te voorkomen.

De Europese Raad zegt dat het internationaal recht, waaronder het vluchtelingenverdrag en de verplichtingen omtrent het redden van personen in nood, gerespecteerd zal worden. De vraag is echter of deze militaire operatie mensen zal redden en een einde zal maken aan het leed van honderdduizenden vluchtelingen?

Collateral damage

Als dit plan uitgevoerd wordt, betekent dat niets meer of minder dan een nieuwe oorlogsverklaring aan Libië, terwijl het land nog steeds in de chaos verkeert die de vorige oorlog heeft nagelaten. Veel mensen ontvluchten de miserabele omstandigheden in het land en vervoegen de talloze vluchtelingen uit andere oorlogsgebieden. De veelbesproken boten waarmee de migranten de oversteek wagen, zijn veelal vissersboten die door smokkelaars opgekocht zijn. Zullen de Europese troepen preventief de hele Libische kustlijn platleggen en zo nog meer ellende voor de plaatselijke bevolking creëren? De Libiërs hebben al laten weten dat ze dit niet zomaar zullen pikken.

Of moet er eerst zekerheid zijn over wat er met een boot gebeurt? Dat kan bijna alleen wanneer smokkelaars op heterdaad betrapt worden. En als men het dan ernstig meent met het respecteren van het vluchtelingenverdrag, is er maar een optie: de Europese schepen moeten voordat de boot vernietigd wordt alle mensen aan boord meenemen naar Europa, waar hun asielprocedure opgestart kan worden. Militairen zijn immers onbevoegd en onbekwaam om - op volle zee dan nog - te beoordelen of iemand al dan niet in aanmerking komt voor internationale bescherming.

Aangezien het hele plan er duidelijk op gericht is Europa zoveel mogelijk af te schermen en zo weinig mogelijk migranten toegang te verlenen, valt eerder te vrezen dat zulke operaties zullen resulteren in het manu militari terugsturen van mensen naar landen waar hun leven of fysieke integriteit in gevaar is. Dat wordt door artikel 33 van het vluchtelingenverdrag verboden en de EU weet dat heel goed. Waar de Europese troepen zullen optreden tegen smokkelaars aan boord van een schip met migranten, zullen onvermijdelijk onschuldige slachtoffers vallen: het interne document dat The Guardian kon inkijken vermeldt letterlijk dat er een hoog risico is op “collateral damage, including the loss of life”.

Het Europese antwoord is ontoereikend

Verder voorziet Juncker een verdrievoudiging van het budget voor het Europese Grensagentschap Frontex. Hierdoor krijgt Frontex nu bijna het bedrag dat Italië tot vorig jaar spendeerde aan de zoek- en reddingsoperatie Mare Nostrum. Het grote verschil tussen beide is echter dat Mare Nostrum opgezet werd om mensenlevens te redden en dat Frontex nog steeds enkel de bewaking van de grenzen van Fort Europa als doel heeft.

Er komt verder een intensievere samenwerking met verschillende Noord-Afrikaanse landen, om te voorkomen dat mensen van daaruit naar Europa trachten te vertrekken. De zuidelijke Europese lidstaten zoals Italië, Griekenland en Malta krijgen een betere ondersteuning en via een tijdelijk noodplan worden de daar aangekomen asielzoekers volgens quota verdeeld over de hele EU. Zo zou België 2,91% van de aanvragen te verwerken krijgen.

De EU kondigt aan dat ze 20.000 plaatsen voor hervestiging zal voorzien, waarbij reeds erkende vluchtelingen uit UNHCR-vluchtelingenkampen overal ter wereld een nieuw leven wordt aangeboden. Een goed systeem, maar het aantal plaatsen dat de EU beschikbaar zou stellen, is ontoereikend als antwoord op de humanitaire crisis. Vorig jaar telde het UNHCR 50 miljoen vluchtelingen, van wie verreweg de meeste worden opgevangen in buurlanden. Zo bevinden zich momenteel 1.200.000 Syriërs in Libanon, dat zowel in oppervlakte als qua bevolkingsaantal drie keer kleiner is dan België. De verhoudingen zijn duidelijk: in Libanon wordt er per drie Libanezen een Syriër opgevangen, in Europa zou dat één vluchteling per 25.000 Europeanen worden. Bovendien is er tegen dit deel van het plan verzet van verschillende lidstaten. Of de beloofde plaatsen er komen, is dus helemaal niet zeker. Wat wel vast staat is dat de EU beter moet kunnen.

Recht op bescherming is geen velletje papier

In schril contrast hiermee staat de moeite die men wil doen om het aantal hooggeschoolde en andere “economisch nuttige” migranten sterk op te drijven. Juncker klaagt in die zin dat er over een periode van twee jaar slechts 16.000 Blue Cards werden uitgereikt.

De Europese Raad beweert dat de Unie alles in het werk zal stellen om te voorkomen dat nog meer mensen het leven laten op zee en om de dieper liggende oorzaken van de huidige humanitaire noodsituatie aan te pakken. Maar vervolgens aanziet men de mensensmokkelaars niet als een symptoom van die noodsituatie doch als de bron van alle kwaad. Over de werkelijke oorzaken - oorlogen, bittere armoede, klimaatproblemen, dictaturen - wordt niets meer gezegd.

Net als de PVDA vragen verschillende mensenrechtenorganisaties dat er dringend reddingsoperaties worden opgezet, in plaats van te focussen op het verder sluiten van de grenzen en vluchten onmogelijk te maken. Er is naast een serieus hervestigingsprogramma, zoals gevraagd door de UNHCR, nood aan humanitaire corridors: plaatsen in of nabij de herkomstlanden waar mensen asiel kunnen aanvragen, zoals ambassades, van waaruit ze op een veilige manier kunnen doorreizen naar het Westen. Het asielrecht en het recht op subsidiaire bescherming mogen niet verworden tot een velletje papier. Verder is er op dit moment een totaal gebrek aan legale manieren voor bijvoorbeeld arbeidsmigranten om zich in Europa te vestigen. Gezinshereniging wordt ingeperkt in plaats van uitgebreid, enz.

Zolang oorlog, uitbuiting en miserie niet stoppen en zolang er geen legale routes zijn om te vluchten naar een veilig land, zullen mensen manieren blijven zoeken om een veilig en/of beter leven te zoeken. Aan boord van de boten van mensensmokkelaars of desnoods op zelfgemaakte vlotten. Want hoop zal altijd sterker zijn dan vrees…

*Mieke Van Laer is advocate bij Progress Lawyers Network en gespecialiseerd in vreemdelingenrecht.

Bronnen:

"A European Agenda on Migration": de tekst van de Europese Commissie die door Juncker werd voorgesteld.

Besluit van 18 mei 2015 inzake een militaire operatie van de Europese Unie in het zuidelijke deel van het centrale Middellandse Zeegebied.

Artikel uit The Guardian van 13 mei 2015.

 

De PVDA stuurde een solidariteitsmissie naar de Siciliaanse havenstad Catania. Claire Geraets, dokter en volksvertegenwoordiger voor de PVDA in het Brussels parlement, reisde mee. Lees hier een interview met haar.

Hind Riad en Joke Callewaert van Progress Lawyers Network lieten eerder al hun licht schijnen over het Europese actieplan om drama's op de Middellandse Zee te voorkomen. Lees hier hun analyse.