Eleonas Refugee Centre, Athene. 10 september 2015. Foto Martin Leveneur/Flickr

Oorlog en terreur ontvlucht, door Europa opgesloten en teruggestuurd

De Europese leiders en Turkije hebben een akkoord gevonden om alle vluchtelingen die in Griekenland aankomen, terug te sturen naar Turkije. Een onmenselijk en onwettig akkoord, waar vooral smokkelaars van zullen profiteren. De Duitse bondskanselier Angela Merkel beweert alvast het tegenovergestelde.

Op VT4 loopt op dit moment de televisie-uitzending “Terug naar eigen land”. Daar reizen we mee in het kielzog van een aantal politici en bekende Vlamingen die de “vluchtelingenroute” volgen van het land van herkomst tot in Europa. Ook Zuhal Demir, N-VA-parlementslid, doet mee aan de uitzending. Zij ontmoet onder andere de kleine Misara en haar familie. De familie is op de vlucht voor de oorlog in Syrië en verblijft op dat moment al drie jaar in een vluchtelingenkamp. De zesjarige Misara droomt ervan dokter te worden. Maar haar ouders hebben niet het geld om de smokkelaars te betalen voor de overtocht naar Europa. Ze zijn ten einde raad en weten niet meer wat te doen om hun kinderen weg te krijgen uit dat kamp, dat hen geen enkele toekomst biedt. Haar vader vertelt dat er tegenwoordig een aantal mensensmokkelaars samenwerken met orgaansmokkelaars. Het is bijvoorbeeld mogelijk de overtocht te betalen met een nier, vertelt de man met het hoofd in de handen. Wil de vader zo ver gaan dat hij een nier afstaat in de hoop zijn dochter zo een betere toekomst te kunnen bieden? De uitzending geeft hier verder geen antwoord op.

Het is mogelijk de overtocht te betalen met een nier

Dat is dus het soort vragen waarmee gezinnen in de vluchtelingenkampen vandaag geconfronteerd worden. Zuhal Demir mag dan wel de tranen in de ogen hebben als ze luistert naar het verhaal van sommige vluchtelingen die ze ontmoet in het kamp, het belet haar partij niet om zich te verheugen over het nieuwe Europese pushbackbeleid. Het akkoord, afgesloten op 17 en 18 maart, komt erop neer dat de vluchtelingen vastzitten in kampen die hen geen toekomst bieden.

Onmenselijk en onwettig

Aan de vooravond van de laatste Europese top van donderdag en vrijdag 17 en 18 maart, werd het plan om de komst van vluchtelingen naar Europa te stoppen in beperkt comité goedgekeurd door de Duitse bondskanselier Angela Merkel, de Nederlandse voorzitter van de Europese Raad Mark Rutte en de Turkse premier Ahmet Davutoglu.“Dit akkoord zal alle Europese en internationale normen respecteren”1, aldus nog Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie. Ook al werden noch de Verenigde Naties, noch ngo’s die kritiek hadden op de onwettigheid van het voorakkoord, gehoord door de Europese leiders.

Dit nieuwe akkoord maakt van de Griekse eilanden een groot registratiecentrum voor de zowat tweeduizend vluchtelingen die er dagelijks aan land blijven komen. Eenmaal in die centra, zullen de vluchtelingen daar hun asielaanvraag kunnen indienen die vervolgens onderworpen wordt aan een spoedprocedure van maximum een tiental dagen. Net als in België, neemt die procedure normaal verschillende maanden in beslag. De procedure kan in feite alleen maar zo vlug gaan, omdat in het akkoord staat dat iedereen die vanaf de Turkse kust in Griekenland aankomt, naar Turkije teruggestuurd zal worden. Dit zijn niets meer dan procedures “ter camouflage van ellende»2, met de woorden van John Dalhuisen, directeur van het programma voor Europa en Centraal-Azië van Amnesty International. Het enige doel van deze schaamlapprocedures is een antwoord te bieden aan de stroom van protest die vorige week bij mensenrechtenorganisaties was losgebroken toen gewag werd gemaakt van een pushbackbeleid, en dat over heel Europa aanleiding gaf tot tal van massabijeenkomsten uit solidariteit. Amnesty stelde immers: “Europa bereidt de collectieve uitzetting van vluchtelingen richting Turkije voor.”3 Deze registratiecentra hebben trouwens nog een bijzonderheid: er staat prikkeldraad omheen en bewakers moeten beletten dat vluchtelingen ervandoor gaan. Toch hield de Oostenrijkse kanselier eraan te preciseren dat “het niet om gevangenissen gaat”.4

Omdat Turkije momenteel als ‘veilig land’ voor vluchtelingen wordt beschouwd, kan elke vluchteling teruggestuurd worden naar Turkije

Omdat in het akkoord staat dat Turkije momenteel als een ‘veilig land’ voor vluchtelingen wordt beschouwd, kan vandaag elke vluchteling teruggestuurd worden naar Turkije. Vluchtelingen hebben daar nochtans nog steeds geen toegang tot de arbeidsmarkt en honderdduizenden kinderen gaan er niet meer naar school. Heel wat minderjarigen werken trouwens illegaal en zonder enige rechten. Een terugkeer naar de 19e eeuw. Ciré, de organisatie voor de coördinatie van initiatieven voor vluchtelingen en vreemdelingen, stelt: “Turkije [...] biedt enkel een statuut van ‘voorwaardelijke vluchteling’ aan niet-Europese vluchtelingen, beschouwt de Syriërs die geblokkeerd zitten aan de grens als ongewenste vreemdelingen, zet hen terug over de grens en respecteert op geen enkele manier de basisrechten van vluchtelingen op haar grondgebied. Het is duidelijk dat Turkije niet kan beschouwd worden als een “veilig derde land” in de fundamentele zin van het Europees recht”.

De Europese leiders hebben ook het bijzonder bezwarende verslag van Amnesty International van tafel geveegd. In dat rapport, dat in december vorig jaar werd gepubliceerd, wordt de Europese Unie beschuldigd van medeplichtigheid aan grove schendingen van de mensenrechten. Volgens Amnesty zijn de zogenaamde “onthaalcentra” in Turkije, gefinancierd door de EU, in feite detentiecentra waar honderden vluchtelingen onwettig en in het grootste geheim worden vastgehouden, zonder enige mogelijkheid om hun familie te waarschuwen. Sommigen worden dagenlang geboeid, geslagen en vervolgens onder dwang teruggevoerd naar het land dat ze ontvlucht zijn. Op de rooster gelegd door de pers, had de Commissie verzekerd “er nota van te nemen” en beloofd het probleem te onderzoeken.5 “Wij hebben al uitvoerig uiteengezet hoe de Turkse overheid mensen gevangen houdt en mishandelt in kampen, gefinancierd door de EU. Niemand heeft gereageerd. Integendeel, ze vertrouwen hen nu nog meer mensen toe. De achterliggende gedachte is: ‘het is niet in Europa, dus gelden niet dezelfde verplichtingen of controlemechanismen, dus we trekken ons er niets van aan”, luidt de verontwaardigde reactie van Philippe Hensmans van Amnesty.6

Samen met de hoogte van de muren neemt ook de winst voor de smokkelaars toe

In het akkoord tussen de Europese Unie en Turkije staat verder dat voor elke Syrische vluchteling die van de Griekse eilanden naar Turkije wordt teruggestuurd, een Syrische vluchteling vanuit Turkije zal worden opgevangen in Europa. “Zo willen we het zakenmodel van de smokkelaars kapot maken”7, legt de Duitse bondskanselier Merkel uit. Vluchtelingen zullen stoppen te proberen de overtocht over zee te maken als ze op een veilige en wettige manier naar Europa kunnen komen, aldus Merkel.

Een vrome wens want ze hebben aan dit principe van “één vluchteling in ruil voor een andere” een plafond gesteld van ...72.000 vluchtelingen. De maatregel geldt bovendien alleen voor Syriërs. Alleen al in januari 2016 kwamen er al bijna 70.000 vluchtelingen aan in Griekenland. 90 % van hen had de Syrische, Irakese of Afghaanse nationaliteit. Alleen al in 2015 kwamen in Europa 376.692 Syrische vluchtelingen aan.8 Dit akkoord over 72.000 vluchtelingen is bovendien niet eens dwingend. We zien werkelijk niet om welke reden dit akkoord nu ineens beter gerespecteerd zou worden dan al de voorgaande akkoorden. Zo beloofde de Europese Unie in juli 2015 ook al om 22.000 vluchtelingen rechtstreeks vanuit Turkije op te vangen. Daarvan heeft ze er tot nu toe nog maar 4.555 opgevangen. Op 22 september vorig jaar beloofde de Europese Unie 160.000 vluchtelingen vanuit Griekenland en Italië te verdelen over de verschillende lidstaten. Uiteindelijk werden dat er ...969 tot op de dag van vandaag.9

Op 22 september vorig jaar beloofde de Europese Unie 160.000 vluchtelingen te verdelen over de verschillende lidstaten. Dat werden er uiteindelijk...969

Verre van een einde te stellen aan de praktijken van de smokkelaars, is het risico reëel dat dit akkoord smokkelaars juist toelaat nog meer winst te zullen gaan maken. Door de ‘gemakkelijkste’ vluchtroutes te blokkeren, zullen de vluchtelingen eenvoudigweg verplicht zijn andere, duurdere en gevaarlijkere routes te nemen. Zo geeft de vlootcommandant van de NAVO-schepen die momenteel opereren in de wateren van de Egeïsche Zee, Jörg Klein, toe dat “als onze schepen de weg naar Lesbos versperren, we ons eraan moeten verwachten dat de vluchtelingenstroom een andere weg vindt”. Hij wijst er daarbij op dat de geografie hier in het voordeel van de smokkelaars speelt met een Turkse kustlijn van 7.200 kilometer lang die onmogelijk volledig te controleren is.10 Bovendien heeft de sluiting van de Balkanroute tussen Macedonië en Griekenland ook tot gevolg dat vluchtelingen opnieuw zullen proberen Europa binnen te raken via Italië vertrekkende vanuit Libië. De Europese leiders mogen denken dat deze route ‘opgedroogd’ is, toch heeft men vorige week op die route al 3.000 vluchtelingen moeten redden, wat bewijst dat deze route weer actief wordt gebruikt.11

Dit nieuwe Europese akkoord stevent recht op een nieuwe mislukking af. Het is een illusie te denken dat muren een vader gaan tegenhouden die overweegt een nier af te staan om zijn dochter een toekomst te geven. Al die muren en prikkeldraad zullen alleen maar de winsten doen stijgen van smokkelaars die de wanhoop van deze families zullen blijven uitbuiten.

De oorlog beëindigen en een Tobintaks om de vluchtelingencrisis op te lossen

Geen enkele oplossing voor de vluchtelingencrisis is houdbaar zonder de oorzaken van deze crisis aan te pakken. Het belangrijkste land van herkomst van de asielzoekers in Europa is Syrië. Dat land wordt al jaren getroffen door een bloedige oorlog die al 260.000 Syrische mensenlevens heeft geëist. Alleen een regionale vredesconferentie onder toezicht van de Verenigde Naties kan een einde stellen aan dit conflict. Via deze weg kwam er eerder al een einde aan een van de langstdurende conflicten uit de geschiedenis van het Midden-Oosten, de burgeroorlog in Libanon (1975-1990). Na vijftien jaar gevechten tussen gewapende politieke, religieuze en etnische groeperingen, met 150.000 doden tot gevolg, kwam er door het zeer betwistbare ‘akkoord van Taïf’ een einde aan de oorlog. Dit ondanks een zeer diepe kloof tussen de strijdende partijen. Na meer dan vier jaar oorlog in Syrië hebben alle strijdende partijen bloed aan hun handen. Heel veel bloed. Toch zullen ze moeten praten met alle plaatselijke betrokkenen om tot vrede te komen en Daesh, die vandaag profiteert van de chaos, te stoppen. Ons land moet dit vredesproces met al haar energie steunen. Enkel de terugkeer van vrede in de regio, zal een einde brengen aan de vluchtelingencrisis.

De Tobintaks kan een eerste stap zijn op weg naar een Europa van solidariteit

Daarnaast moet er vanuit Turkije een humanitaire corridor opgezet worden zodat de vluchtelingen legaal en op een veilige manier naar Europa kunnen komen. De vluchtelingen moeten over alle Europese landen worden verdeeld op basis van de demografische en sociaaleconomische situatie in elk land. Daarbij moet zo veel mogelijk rekening gehouden worden met de voorkeur van de vluchtelingen zelf. De verdeling moet gebeuren onder toezicht van de UNHCR en de kosten voor het onthaal van de vluchtelingen door elke lidstaat moeten billijk verdeeld worden binnen de Europese Unie.

Om het onthaal van vluchtelingen te financieren en te vermijden dat dit een extra belasting vormt voor de belastingbetaler, pleiten wij voor een Tobintaks op Europees niveau. Die taks wil financiële speculatie op olie en op levensmiddelen tegengaan. Het is onder andere die speculatie die ertoe leidt dat vandaag de rijkste 62 mensen evenveel bezitten als de armste helft van de wereldbevolking. Tien Europese landen hebben zich al akkoord verklaard om op Europees niveau een dergelijke taks in te voeren. Deze Tobintaks kan een eerste stap zijn op weg naar een Europa van solidariteit, dat wij liever willen bouwen dan het Europa van muren en prikkeldraad van Bart De Wever en Co.

1. La Libre, 19 maart 2016 • 2. http://www.amnesty.be/je-veux-m-informer/actualites/article/des-procedures-cache-misere-pour-des-expulsions-collectives • 3. http://www.amnesty.be/je-veux-m-informer/actualites/article/des-procedures-cache-misere-pour-des-expulsions-collectives • 4. De Morgen, 19 maart 2016 • 5. Le Soir, 18 november 2015 • 6. L'Echo, 19 maart 2016 • 7. La Libre, 19 maart 2016 • 8. Cijfers Eurostat • 9. Cijfers Europese Commissie • 10.L'Echo, 19 maart 2016 • 11. Le Soir, 19 maart 2016.