Vredesactivisten in Washington DC protesteren tegen het opblazen van de Irandeal (foto Stephen Melkisethian / Flickr)

Waarom stapt Trump uit de Irandeal?

auteur: 

Marc Botenga

De beslissing om de stekker eruit te trekken heeft weinig te maken met het nucleaire akkoord op zich. Ze hoort bij het aloude recept om via economische sancties een regimewissel af te dwingen. Trump en zijn kompanen willen zo de krachtsverhoudingen in het Midden-Oosten herschikken en de VS-dominantie herstellen.

Trump besliste op 8 mei om de stekker uit de Irandeal te trekken. De Noord-Amerikaanse Minister van Buitenlandse Zaken Pompeo verklaarde dat de VS “een ongeziene financiële druk” op Iran zal uitoefenen.

Die maatregelen komen niet onverwacht. Met het recente aantreden van ultrahaviken als John Bolton en Mike Pompeo op beslissende functies in het buitenlands beleid, werd een rechtstreekse confrontatie met Iran steeds waarschijnlijker. Het was John Bolton die in juli vorig jaar “voorspelde” dat de VS er voor 2019 in zouden slagen een regimewissel in Iran te bewerkstelligen.

John Bolton “voorspelde” dat de VS voor 2019 in Iran een regimewissel zou bewerkstelligen

De VS zullen hun sancties tegen Iran, die door het akkoord waren opgeschort, de komende vijf maanden weer activeren. Pompeo legde 12 eisen op tafel waaraan Iran moet voldoen om de strafmaatregelen te ontlopen. In zijn speech maakte hij duidelijk dat Iran "nooit meer een vrijgeleide krijgt om het Midden-Oosten te domineren".

Nucleair akkoord als voorwendsel

Inspecteurs van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) hebben wel tien keer verklaard dat Iran zich nauwgezet aan het  nucleaire akkoord hield. Het land liet camera’s en talrijke bezoeken van inspecteurs toe in zijn nucleaire installaties.

Een akkoord opheffen, gebeurt normaal wanneer één van de partijen het akkoord niet naleeft. Dat was niet het geval. De Iraniërs hebben het nucleaire akkoord van 2015 altijd perfect gerespecteerd. Er is dus meer aan de hand.

De VS willen als imperiale grootmacht de controle over de grondstoffen en China de toegang ertoe ontzeggen

Iran is één van de grootste landen in de regio en vaart een onafhankelijke koers. Bovendien beschikt het over de tweede grootste gasreserve en de vierde grootste oliereserve van de wereld. De VS willen als imperiale grootmacht de controle over die grondstoffen en China de toegang ertoe ontzeggen. Controle over het Midden-Oosten is cruciaal in de imperialistische strategie van de VS om hun werelddominantie te behouden.

Opnieuw regime change

Als sinds 1979 willen de VS in Iran een regimewissel. Het land is altijd een luis geweest in de pels van bepaalde Noord-Amerikaanse  neo-conservatieven, maar nu hebben oorlogszuchtige neocon’s als Bolton het tot rechterhand van de president geschopt.

De kaarten in het Midden-Oosten zijn stevig geschud. De VS hebben heel veel invloed verloren. In de oorlog in Syrië bijvoorbeeld verliezen ze steeds meer terrein. Iran daarentegen staat steeds minder geïsoleerd, met een sterke Hezbollah in Libanon en het bondgenootschap met Assad in Syrië.

Door het lobbywerk van de huidige VS-administratie en de toegenomen Iraanse invloed, zijn heel wat overwegend Soennitische landen Iran als hun grootste vijand gaan beschouwen. Voorheen was dat Israël. Onder de vleugels van de VS vormde zich zelfs een merkwaardige alliantie tussen Israël en Saudi-Arabië, omwille van de gedeelde aartsvijand Iran.

Trump en zijn oorlogskabinet zoeken in tegenstelling tot voorganger Obama bewust de confrontatie en de polarisering op

Trump en zijn oorlogskabinet zoeken in tegenstelling tot voorganger Obama bewust de confrontatie en de polarisering op. Syrië en Iran staan al lang op het targetlijstje van de VS maar de strategie van Trumps kabinet is brutaler, de risico’s die genomen worden groter. De dreiging van een meer “gegeneraliseerde oorlog”, waarin regionale en globale grootmachten oog in oog komen te staan,  neemt toe.

Door uit de Irandeal te stappen, probeert Trump drie slagen tegelijk binnen te halen: Syrië verder balkaniseren, de dominantie van Israël garanderen en Iran in een wurggreep.

Syrië verder destabiliseren

Het is geen toeval dat er één dag na de beslissing van Trump militaire schermutselingen plaatsvonden op Syrisch grondgebied. Israël krijgt “groen licht” om Iraanse doelwitten in Syrië aan te vallen. De VS en Israël willen Iran een hogere prijs doen betalen voor de aanwezigheid in Syrië. Het leger van Assad wordt verzwakt, zodat VS-gezinde milities terrein kunnen winnen. 

Israël is al langer actief in het Syrische conflict maar de laatste maanden merkten analisten al een toename van acties tegen Iraanse doelwitten.

Via de propagandamachine slaagde Israël er makkelijk in om de escalatie voor te stellen als een noodzakelijk antwoord op een Iraanse aanval. De westerse media gaan al te makkelijk mee in die retoriek. “De aanval toont aan dat het Iraanse regime niet vertrouwd kan worden en dat president Trump de juiste beslissing heeft genomen inzake het nucleaire akkoord”, verklaarde de  woordvoerster van Trump. Ook de Belgische minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders was er snel bij om de zogeheten Iraanse aanval scherp te veroordelen.

Absolute dominantie voor Israël 

Er was ook druk op de Noord-Amerikaanse President om niet uit het akkoord te stappen, onder meer van de Europese bondgenoten. Maar alle charmeoffensieven ten spijt - Macron en het planten van de boom, Merkel op de koffie bij Trump en Johnson in Trumps favoriete praatprogramma op Fox - Trump  maakte duidelijk dat zijn alliantie met Israël belangrijker is dan die met Europa. In die context moeten we ook de beslissing zien om de VS-ambassade, tegen alle multilaterale verbintenissen in, naar Jeruzalem te verhuizen.

Trump  maakte duidelijk dat zijn alliantie met Israël belangrijker is dan die met Europa

Trumps schoonzoon Jared Kushner heeft al een tijdje een zogenaamd “vredesplan” voor het Israëlisch-Palestijns conflict in de pijplijn zitten. Een vernederend plan voor de Palestijnen waarin Jeruzalem en de rest van Palestina (met uitzondering misschien van Gaza als ministaat) worden overgenomen.

Israël heeft duidelijk een eigen agenda en krijgt van de VS vrij spel om die door te duwen. Het kan nu volop inzetten tegen aartsvijand Iran en Hezbollah maar kan ook het Palestijnse verzet trachten te breken. Dat zagen we aan de grens met de Gazastrook. Israëlische scherpschutters kregen een license to kill. De dag van de inhuldiging van de nieuwe VS-ambassade in Jeruzalem werd een bloedige dag, met meer dan 60 doden en meer dan 2000 gewonden.

Harde economische sancties

De dag van de inhuldiging van de nieuwe VS-ambassade in Jeruzalem werd een bloedige dag, met meer dan 60 doden en meer dan 2000 gewonden

Blijft nog de onbeantwoorde hamvraag: waarom moest de VS-administratie uit de Irandeal stappen om een regimewissel te bevorderen? Dat heeft alles te maken met economische sancties. Door uit het akkoord te stappen, kunnen de VS die opnieuw opleggen.

Het nucleaire akkoord dat voormalig President Obama met Iran afsloot, leidde ertoe dat heel wat economische sancties – niet alle financiële - werden opgeheven. Dat gaf de Iraanse samenleving de nodige zuurstof om zich economisch verder te ontwikkelen, zeer tegen de zin van de neo-conservatieven in het Witte Huis en de Israëlische lobby in Washington.

Minister Pompeo zei dat Iran te maken zal krijgen met "de zwaarste sancties in de geschiedenis", tenzij het zich plooit naar een reeks verregaande eisen voor een nieuw nucleair akkoord.

Harde economische sancties zijn geen stok achter de deur, maar passen binnen een strategie van regimewissel. Ze verzwakken en isoleren het land. Ze zorgen voor opstand. Toen de sancties tegen Iran werden ingesteld, verloor een groot deel van de bevolking aan koopkracht. Basisproducten verdubbelden in prijs. Begin dit jaar waren er protesten in Iran, voornamelijk van kleine handelaars die de economische uitzichtloosheid aanklaagden. Het is kwestie die opnieuw aan te wakkeren en uit te breiden.

Oorlogsdreiging neemt toe

Momenteel lijkt het erop dat een Irakscenario – met een directe militaire interventie - zich niet onmiddellijk zal herhalen en de VS vooral zullen inzetten op economische sancties. Toch blijft een militaire optie altijd mogelijk.   

De meest waarschijnlijke militaire piste is dat Israël het voortouw neemt in grootschalige militaire acties

Wat als Iran, eens het akkoord wordt opgeblazen, terug massaal verrijkt uranium zou ontwikkelen? Als er ook maar enige aanwijzing zou zijn dat Iran een kernwapenprogramma ontwikkelt, zou dat voor de VS een voorwendsel kunnen zijn voor een “pre-emtive strike”. Zoals John Bolton het ooit verwoordde: “Stop de Iraanse bom door Iran te bombarderen.”

Dat zou een heel riskante strategie zijn. De meest waarschijnlijke militaire piste, die vandaag al volop bezig is, is dat Israël het voortouw neemt in grootschalige militaire acties, die voorlopig nog beperkt blijven tot het Syrisch grondgebied. Iran rechtstreeks vanuit Israël aanvallen, ligt minder voor de hand, maar er wordt al een scenario voorbereid met de hulp van Saudi-Arabië, dat Israël toestemming gaf om boven zijn grondgebied te vliegen.

En Europa?

Europese leiders als Merkel, Macron, May of Europees buitenlandvertegenwoordiger Mogherini, hebben nooit onder stoelen of banken gestoken dat zij voor het behoud van het akkoord waren. Ze blijven erbij dat het akkoord werkt en er met Iran een dialoog moet gevoerd worden. Laat ons duidelijk zijn: Europa wil misschien een andere tactiek toepassen maar wil uiteindelijk ook de invloed van Iran in het Midden-Oosten beknotten en de Europese belangen in de regio veiligstellen.

Europa wil misschien een andere tactiek toepassen maar wil ook de invloed van Iran beknotten en de Europese belangen veiligstellen

Het opheffen van de economische sancties maakte Iran vooral voor Europese bedrijven tot een interessante investeringsopportuniteit: een land met 80 miljoen inwoners, waaronder veel jonge en goedopgeleide mensen, en met veel natuurlijke rijkdommen is voor die bedrijven erg aanlokkelijk. De EU is een belangrijke handelspartner voor Iran. Duitsland staat in voor 60% van de Europese handel met Iran. Als de VS terug economische sancties aan Iran opleggen, wordt behalve Iran zelf ook Europa daardoor zwaar getroffen. De Noord-Amerikaanse handel met Iran bedraagt slechts 0,1% dus daar zal de schade beperkt blijven.

Omdat de sancties een extraterritoriaal karakter hebben, zullen de VS ook secundaire sancties geven aan Europese bedrijven die handeldrijven met Iran. Op die manier spelen ze de economische politieman van de wereld, die Europa verplicht te kiezen tussen trouw aan de economische relaties met de VS of het nastreven van commerciële belangen in Iran.

Op de Europese top van 17 mei in het Bulgaarse Sofia toonden de Europese leiders hun tanden. Via het in werking stellen van een “blokkadestatuut” willen ze de Europese bedrijven die in Iran zakendoen, beschermen tegen de impact van Amerikaanse sancties. Experten stellen zich vragen bij de werkelijke daadkracht van zo'n mechanisme, maar als politiek signaal kan het tellen. Pompeo waarschuwde de EU dat de VS dit nooit zullen goedkeuren. Europese bedrijven die aanwezig zijn in Iran, zullen geen toegang meer krijgen tot de Amerikaanse markt.

Het valt af te wachten of de Europese Unie haar woorden in daden omzet. Juncker liet vorige week zijn tanden wel zien, maar met de niet mis te verstane boodschap van Pompeo lijkt het erop dat de EU snel zal inbinden. Wil Europa echt een duidelijk statement maken, dan moet het bovenal breken met de militaire alliantie met de VS en de bevoorrechte banden met Israël.