Puigdemont (links) en eerste minister Rajoy (rechts). Foto Generalitait de Catalunya

Wat Catalonië ons leert over separatisme, de Spaanse staat en de Europese Unie

auteur: 

Marc Botenga

De crisis tussen de Spaanse en de Catalaanse leiders loopt compleet uit de hand. Eerste minister Mariano Rajoy weigert elke dialoog en dreigt de controle over Catalonië integraal over te nemen. De Europese leiders steunen stilzwijgend de repressie. De Catalaanse leider Puigdemont organiseerde van zijn kant een zeer betwistbaar referendum en weigert te zeggen of hij wel of niet de onafhankelijkheid heeft uitgeroepen. Moeten we kiezen tussen het  autoritarisme van de Spaanse staat en Europa en het separatisme?

Spaans rechts drijft de nationalistische tendensen op de spits

De belangrijkste verantwoordelijke voor de nationalistische escalatie is Mariano Rajoy, de conservatieve eerste minister van de Spaanse regering. Zijn verantwoordelijkheid beperkt zich niet tot het gebruik van wapenstokken en rubberkogels bij het Catalaans referendum. Sinds 2010 weigeren Rajoy en zijn Partido Popular (PP) elke onderhandeling over de toekomst van Catalonië. Het conflict verscherpte meer bepaald toen de PP het Grondwettelijk Hof vroeg een akkoord over meer autonomie voor Catalonië te schrappen en dat Hof daarop positief reageerde. De politie arresteerde Catalaanse ambtenaren en deed huiszoekingen bij krantenredacties. Door deze autoritaire repressie kregen de Catalaanse separatisten meer steun.

Toen Rajoy alles deed om de spanningen op te drijven, dacht hij wellicht dat hij voordeel zou halen uit dit conflict. Hij zit inderdaad in een benarde situatie: zijn regering heeft geen meerderheid in het Spaanse parlement en is afhankelijk van de steun van de sociaaldemocraten van de PSOE. Op persoonlijk vlak is Rajoy verwikkeld in corruptieschandalen. Eind juli werd hij de eerste Spaanse eerste minister die moest getuigen in de rechtbank. In de periode dat hij vicevoorzitter was van de Partido Popular (PP), zouden 37 partijleden betrokken geweest zijn bij praktijken met smeergeld in ruil voor winstgevende contracten en verduistering van overheidsgeld. Voor de Partido Popular was het het zoveelste corruptieschandaal.

Rajoy heeft er dus alle voordeel bij dat de spanningen escaleren, terwijl hij zich opwerpt als "redder van de eenheid van het vaderland". Pablo Iglesias (Podemos) vat de tegenstelling zo samen op Twitter: "De fraudeurs van de PP vrij. De Catalaanse separatisten in de gevangenis."

Puigdemont, de beste vijand van Rajoy

Rajoy vond een "beste vijand" in Carles Puigdemont, president van de Catalaanse regio. Terwijl Rajoy zich voordoet als de garantie voor de eenheid van Spanje, werpt Puigdemont zich op als een waardige worstelkampioen van de Catalanen tegen Madrid. Met zijn coalitie stelde hij de Catalaanse onafhankelijkheid voor als enig antwoord op het sociaal en democratisch ongenoegen in Catalonië.

In werkelijkheid wilden Puigdemont en zijn medestanders niet kost wat kost de onafhankelijkheid, net zomin als onder andere de grote Catalaanse banken. Ze wilden die vooral gebruiken als wisselgeld om meer fiscale macht te verwerven. Ze wilden alleen de bijdrage van de rijke Catalaanse regio aan de solidariteit met de andere Spaanse regio's verminderen, zodat de Catalaanse banken en grote bedrijven meer winst zouden maken.

De verbetering van de levensomstandigheden van de Catalaanse werkende mensen daarentegen is voor hen zeker geen prioriteit. De toestand van de ziekenhuizen in Catalonië is bijvoorbeeld verschrikkelijk. Puigdemont wijst Madrid met de vinger, maar het is zijn voorganger, Arthur Mas, die de overheidsuitgaven in Catalonië met 20% verminderde. Terwijl in scholen en ziekenhuizen duizenden werkplaatsen verloren gingen, groeiden de rangen van de Catalaanse politie. Puigdemont en zijn medestanders zijn dus rechtstreeks verantwoordelijk voor de sociale achteruitgang in Catalonië. Zij blazen de nationale kwestie alleen maar op om deaandacht af te leiden van de gevolgen van hun beleid.

Dat verklaart gedeeltelijk ook waarom de coalitie van Puigdemont de wet op het referendum zonder echt debat door het Parlement joeg, zonder voorbereide teksten en met een eenvoudige verandering van de agenda. Zo’n belangrijke kwestie als de vorming van een nieuwe staat verdient nochtans een uitgebreid debat in de Catalaanse en Spaanse samenleving.

Catalaans rechts tussen schandalen en bezuinigingen

Er zijn nog meer parallellen tussen Rajoy en Puigdemont. Even conservatief en rechts als Rajoy, hoopt Puigdemont ongetwijfeld ook promotie te maken. Ook zijn regering, de Generalitat, heeft geen meerderheid in het Parlement. Catalaans nationalistisch rechts is ook verwikkeld in talloze corruptieschandalen, zoals de Franse krant l'Humanité aan het licht bracht. De concessies voor openbare werken, zoals voor het Palau de la musica Catalana (Catalaans muziekpaleis) in Barcelona, zouden toegewezen zijn in ruil voor giften aan de rechtse Catalaanse partij.  

Om aan de belastingen te ontsnappen heeft een voorganger van Puigdemont een deel van zijn vermogen in het buitenland verborgen. Er loopt ook een onderzoek naar onregelmatigheden en corruptie bij het waterbedrijf van Gerona, waar Puigdemont als burgemeester mogelijk van wist. De begunstigden? De Catalaanse rechtse partij.

Door de nationalistische spanningen op de spits te drijven, kan rechts een  debat over de bezuinigingen vermijden, dat miljoenen burgers op het Iberisch schiereiland mobiliseerde. Bij de verkiezingen gebruikte nationalistisch rechts sociale argumenten om de Catalanen te overtuigen om voor onafhankelijkheid te stemmen. Rajoy noch Puigdemont stelt vragen bij de besparingprogramma's die in Spanje een enorme sociale crisis veroorzaakten. Terwijl iedereen discussieert over de toekomst van Catalonië, vernietigen criminele branden tal van bossen en steeg de werkloosheid in september, zonder dat daar een haan over kraait.

Van nationalistische escalatie naar sociale eenheid?

Links in Spanje en in Catalonië staan voor een dilemma. Rajoy noch Puidgemont biedt enig perspectief. En de sociaaldemocratische PSOE steunt liever Rajoy dan te zoeken naar een alternatief. Hoe winnen in dergelijke omstandigheden?

Het ontbreekt niet aan alternatieve voorstellen. Sommigen hebben het over een federale republiek. Anderen willen ruimte scheppen voor dialoog en een referendum met democratische garanties. Dergelijke oplossingen moeten onderwerp zijn van een echt nationaal debat.

Overal in Spanje heeft links vooral geageerd tegen de repressie om de Catalanen te tonen dat ze niet alleen staan: "Catalunya no está sola." Voor hen is Spanje noch Rajoy, noch de erfgenamen van dictator Franco.  

Om de bevolking uit de crisis te halen en het hoofd te bieden aan de Europese Unie, weten ze dat ze zich moeten verenigen zodat de mensen de democratie kunnen heroveren. De progressieve burgemeester van Barcelona, Ada Colau, veroordeelt scherp de repressie van Rajoy. Terwijl ze tegelijk vecht voor het verhogen van de sociale uitgaven, onderstreept ze dat een eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring niemand helpt.

Het moet gezegd: zolang een land de dogma's van de markt aanvaardt, zal het inderdaad verplicht zijn mee te doen aan de dolle concurrentie- en competitiewedren. Een onafhankelijk Catalonië zal niet alleen moeten wedijveren met Spanje, maar ook met de Europese Unie, een machtig economisch blok aan zijn grenzen. Honderden bedrijven hebben uit voorzorg Catalonië al verlaten. In die context zal Catalaans rechts ongetwijfeld een nog sterkere loonmatiging eisen in naam van de competitiviteit. Temeer daar Catalonië economisch sterk verbonden is met de Spaanse en de Europese economie. De paradox bestaat erin dat meer onafhankelijkheid minder beslissingsmacht kan inhouden, zoals economist Paul De Grauwe onlangs zei.

Sommigen hopen dat een onafhankelijk Catalonië zal breken met de markt- en de concurrentielogica. Dat zou evenwel een enorme verandering vragen van de krachtsverhoudingen in Catalonië. De nieuwe republiek zou geïsoleerd zijn en omringd door vijandige landen. Nu al denkt Spaans rechts eraan om Catalonië onder voogdij te plaatsen, met een mogelijke militaire interventie. Om de macht van de multinationals te breken in een regio met 7 miljoen inwoners moet je niet alleen de strijd aangaan met de Spaanse staat, maar ook met Frankrijk, Duitsland en de Europese Unie. De Griekse crisis van 2015, toen de Europese staten de regering van Alexis Tsipras op de knieën dwongen, gaf een voorsmaakje van de politieke druk die dan wordt uitgeoefend. Zonder de steun van een brede volksbeweging in Spanje, en zelfs in Europa, lijkt zo'n project eenvoudigweg niet haalbaar.

De Catalaanse crisis legt de limieten van de huidige democratie bloot. De corruptie en de bezuinigingen drijven rechts naar het nationalisme. De sociaaldemocratie volgt. Het afwijzen van de dialoog is onaanvaardbaar. Tegenover het autoritarisme van de Spaanse staat en de Europese Unie is een brede mobilisatie mogelijk. Die kan een perspectief bieden voor een ander Europa, nefaste politieke spelletjes doen dat zeker niet.

De rol van het Europese establishment

Het opportunisme en de nefaste politieke spelletjes van de twee rechtse leiders hebben sterk bijgedragen tot de huidige escalatie. De Spaanse koning goot nog olie op het vuur. Hij toonde niet de minste empathie voor de democratische vragen van de mensen. En de Europese leiders deden al niet beter: terwijl de Guardia Civil Catalaanse deelnemers aan het referendum in mekaar sloegen, zwegen ze van Berlijn tot Parijs. Emmanuel Macron schaarde zich onvoorwaardelijk achter Rajoy. Frans Timmermans, de vicevoorzitter van de Europese Commissie, had het zelfs over geproportioneerd geweld. De voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker doet de hele kwestie af als een interne aangelegenheid van Spanje. Die overweging maakt hij blijkbaar niet als het gaat over Afrikaanse, Latijns-Amerikaanse of Aziatische landen die de Europese Unie maar al te graag de les spelt ...

De heersende stroming bij het Europese establishment verdedigt het  model van natiestaten geïntegreerd in een Europese superstaat. Deze stroming wil de doos van Pandora van het separatisme niet openen, want als andere regio’s zich daar ook aan wagen, kan dit leiden tot een interne strijd binnen Europa. Een ander deel van het Europese establishment verdedigt een Europa van de regio's op basis van "etniciteit" of  taal. Zo'n Europa zou sommige huidige grote staten verzwakken ten voordele van ... Duitsland en de Europese staat. 

Dit tweede project wordt evenwel als te ontwrichtend beschouwd, wat maakt dat het establishment op dit moment Rajoy steunt. Die steun toont het type Europa dat ze opbouwen. Van economisch geweld tegen Griekenland tot politiek geweld tegen de Catalanen, de Europese elite heeft een groot legitimiteitsprobleem, zo vatte PVDA-voorzitter Peter Mertens het samen tijdens een debat over de toekomst van Europa.  Charles Michel was de enige regeringsleider die het geweld veroordeelde, maar hij hoopt niet minder op de voortzetting van de opbouw van de Europese Unie met diezelfde heerschappen.