Puigdemont (links) en eerste minister Rajoy (rechts). Foto Generalitait de Catalunya

Wat Catalonië ons leert over separatisme, de Spaanse staat en de Europese Unie

auteur: 

Marc Botenga

De crisis tussen de Spaanse en de Catalaanse leiders loopt compleet uit de hand. Eerste minister Mariano Rajoy weigert elke dialoog en dreigt de controle over Catalonië integraal over te nemen. De Europese leiders steunen stilzwijgend de repressie. De Catalaanse leider Puigdemont organiseerde van zijn kant een zeer betwistbaar referendum en weigert te zeggen of hij wel of niet de onafhankelijkheid heeft uitgeroepen. Moeten we kiezen tussen het  autoritarisme van de Spaanse staat en Europa en het separatisme?

Spaans rechts drijft de nationalistische tendensen op de spits

De belangrijkste verantwoordelijke voor de nationalistische escalatie is Mariano Rajoy, de conservatieve eerste minister van de Spaanse regering. Zijn verantwoordelijkheid beperkt zich niet tot het gebruik van wapenstokken en rubberkogels bij het Catalaans referendum. Sinds 2010 weigeren Rajoy en zijn Partido Popular (PP) elke onderhandeling over de toekomst van Catalonië. Het conflict verscherpte meer bepaald toen de PP het Grondwettelijk Hof vroeg een akkoord over meer autonomie voor Catalonië te schrappen en dat Hof daarop positief reageerde. De politie arresteerde Catalaanse ambtenaren en deed huiszoekingen bij krantenredacties. Door deze autoritaire repressie kregen de Catalaanse separatisten meer steun.

Toen Rajoy alles deed om de spanningen op te drijven, dacht hij wellicht dat hij voordeel zou halen uit dit conflict. Hij zit inderdaad in een benarde situatie: zijn regering heeft geen meerderheid in het Spaanse parlement en is afhankelijk van de steun van de sociaaldemocraten van de PSOE. Op persoonlijk vlak is Rajoy verwikkeld in corruptieschandalen. Eind juli werd hij de eerste Spaanse eerste minister die moest getuigen in de rechtbank. In de periode dat hij vicevoorzitter was van de Partido Popular (PP), zouden 37 partijleden betrokken geweest zijn bij praktijken met smeergeld in ruil voor winstgevende contracten en verduistering van overheidsgeld. Voor de Partido Popular was het het zoveelste corruptieschandaal.

Rajoy heeft er dus alle voordeel bij dat de spanningen escaleren, terwijl hij zich opwerpt als "redder van de eenheid van het vaderland". Pablo Iglesias (Podemos) vat de tegenstelling zo samen op Twitter: "De fraudeurs van de PP vrij. De Catalaanse separatisten in de gevangenis."

Puigdemont, de beste vijand van Rajoy

Rajoy vond een "beste vijand" in Carles Puigdemont, president van de Catalaanse regio. Terwijl Rajoy zich voordoet als de garantie voor de eenheid van Spanje, werpt Puigdemont zich op als een waardige worstelkampioen van de Catalanen tegen Madrid. Met zijn coalitie stelde hij de Catalaanse onafhankelijkheid voor als enig antwoord op het sociaal en democratisch ongenoegen in Catalonië.

In werkelijkheid wilden Puigdemont en zijn medestanders niet kost wat kost de onafhankelijkheid, net zomin als onder andere de grote Catalaanse banken. Ze wilden die vooral gebruiken als wisselgeld om meer fiscale macht te verwerven. Ze wilden alleen de bijdrage van de rijke Catalaanse regio aan de solidariteit met de andere Spaanse regio's verminderen, zodat de Catalaanse banken en grote bedrijven meer winst zouden maken.

De verbetering van de levensomstandigheden van de Catalaanse werkende mensen daarentegen is voor hen zeker geen prioriteit. De toestand van de ziekenhuizen in Catalonië is bijvoorbeeld verschrikkelijk. Puigdemont wijst Madrid met de vinger, maar het is zijn voorganger, Arthur Mas, die de overheidsuitgaven in Catalonië met 20% verminderde. Terwijl in scholen en ziekenhuizen duizenden werkplaatsen verloren gingen, groeiden de rangen van de Catalaanse politie. Puigdemont en zijn medestanders zijn dus rechtstreeks verantwoordelijk voor de sociale achteruitgang in Catalonië. Zij blazen de nationale kwestie alleen maar op om deaandacht af te leiden van de gevolgen van hun beleid.

Dat verklaart gedeeltelijk ook waarom de coalitie van Puigdemont de wet op het referendum zonder echt debat door het Parlement joeg, zonder voorbereide teksten en met een eenvoudige verandering van de agenda. Zo’n belangrijke kwestie als de vorming van een nieuwe staat verdient nochtans een uitgebreid debat in de Catalaanse en Spaanse samenleving.

Catalaans rechts tussen schandalen en bezuinigingen

Er zijn nog meer parallellen tussen Rajoy en Puigdemont. Even conservatief en rechts als Rajoy, hoopt Puigdemont ongetwijfeld ook promotie te maken. Ook zijn regering, de Generalitat, heeft geen meerderheid in het Parlement. Catalaans nationalistisch rechts is ook verwikkeld in talloze corruptieschandalen, zoals de Franse krant l'Humanité aan het licht bracht. De concessies voor openbare werken, zoals voor het Palau de la musica Catalana (Catalaans muziekpaleis) in Barcelona, zouden toegewezen zijn in ruil voor giften aan de rechtse Catalaanse partij.  

Om aan de belastingen te ontsnappen heeft een voorganger van Puigdemont een deel van zijn vermogen in het buitenland verborgen. Er loopt ook een onderzoek naar onregelmatigheden en corruptie bij het waterbedrijf van Gerona, waar Puigdemont als burgemeester mogelijk van wist. De begunstigden? De Catalaanse rechtse partij.

Door de nationalistische spanningen op de spits te drijven, kan rechts een  debat over de bezuinigingen vermijden, dat miljoenen burgers op het Iberisch schiereiland mobiliseerde. Bij de verkiezingen gebruikte nationalistisch rechts sociale argumenten om de Catalanen te overtuigen om voor onafhankelijkheid te stemmen. Rajoy noch Puigdemont stelt vragen bij de besparingprogramma's die in Spanje een enorme sociale crisis veroorzaakten. Terwijl iedereen discussieert over de toekomst van Catalonië, vernietigen criminele branden tal van bossen en steeg de werkloosheid in september, zonder dat daar een haan over kraait.

Van nationalistische escalatie naar sociale eenheid?

Links in Spanje en in Catalonië staan voor een dilemma. Rajoy noch Puidgemont biedt enig perspectief. En de sociaaldemocratische PSOE steunt liever Rajoy dan te zoeken naar een alternatief. Hoe winnen in dergelijke omstandigheden?

Het ontbreekt niet aan alternatieve voorstellen. Sommigen hebben het over een federale republiek. Anderen willen ruimte scheppen voor dialoog en een referendum met democratische garanties. Dergelijke oplossingen moeten onderwerp zijn van een echt nationaal debat.

Overal in Spanje heeft links vooral geageerd tegen de repressie om de Catalanen te tonen dat ze niet alleen staan: "Catalunya no está sola." Voor hen is Spanje noch Rajoy, noch de erfgenamen van dictator Franco.  

Om de bevolking uit de crisis te halen en het hoofd te bieden aan de Europese Unie, weten ze dat ze zich moeten verenigen zodat de mensen de democratie kunnen heroveren. De progressieve burgemeester van Barcelona, Ada Colau, veroordeelt scherp de repressie van Rajoy. Terwijl ze tegelijk vecht voor het verhogen van de sociale uitgaven, onderstreept ze dat een eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring niemand helpt.

Het moet gezegd: zolang een land de dogma's van de markt aanvaardt, zal het inderdaad verplicht zijn mee te doen aan de dolle concurrentie- en competitiewedren. Een onafhankelijk Catalonië zal niet alleen moeten wedijveren met Spanje, maar ook met de Europese Unie, een machtig economisch blok aan zijn grenzen. Honderden bedrijven hebben uit voorzorg Catalonië al verlaten. In die context zal Catalaans rechts ongetwijfeld een nog sterkere loonmatiging eisen in naam van de competitiviteit. Temeer daar Catalonië economisch sterk verbonden is met de Spaanse en de Europese economie. De paradox bestaat erin dat meer onafhankelijkheid minder beslissingsmacht kan inhouden, zoals economist Paul De Grauwe onlangs zei.

Sommigen hopen dat een onafhankelijk Catalonië zal breken met de markt- en de concurrentielogica. Dat zou evenwel een enorme verandering vragen van de krachtsverhoudingen in Catalonië. De nieuwe republiek zou geïsoleerd zijn en omringd door vijandige landen. Nu al denkt Spaans rechts eraan om Catalonië onder voogdij te plaatsen, met een mogelijke militaire interventie. Om de macht van de multinationals te breken in een regio met 7 miljoen inwoners moet je niet alleen de strijd aangaan met de Spaanse staat, maar ook met Frankrijk, Duitsland en de Europese Unie. De Griekse crisis van 2015, toen de Europese staten de regering van Alexis Tsipras op de knieën dwongen, gaf een voorsmaakje van de politieke druk die dan wordt uitgeoefend. Zonder de steun van een brede volksbeweging in Spanje, en zelfs in Europa, lijkt zo'n project eenvoudigweg niet haalbaar.

De Catalaanse crisis legt de limieten van de huidige democratie bloot. De corruptie en de bezuinigingen drijven rechts naar het nationalisme. De sociaaldemocratie volgt. Het afwijzen van de dialoog is onaanvaardbaar. Tegenover het autoritarisme van de Spaanse staat en de Europese Unie is een brede mobilisatie mogelijk. Die kan een perspectief bieden voor een ander Europa, nefaste politieke spelletjes doen dat zeker niet.

De rol van het Europese establishment

Het opportunisme en de nefaste politieke spelletjes van de twee rechtse leiders hebben sterk bijgedragen tot de huidige escalatie. De Spaanse koning goot nog olie op het vuur. Hij toonde niet de minste empathie voor de democratische vragen van de mensen. En de Europese leiders deden al niet beter: terwijl de Guardia Civil Catalaanse deelnemers aan het referendum in mekaar sloegen, zwegen ze van Berlijn tot Parijs. Emmanuel Macron schaarde zich onvoorwaardelijk achter Rajoy. Frans Timmermans, de vicevoorzitter van de Europese Commissie, had het zelfs over geproportioneerd geweld. De voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker doet de hele kwestie af als een interne aangelegenheid van Spanje. Die overweging maakt hij blijkbaar niet als het gaat over Afrikaanse, Latijns-Amerikaanse of Aziatische landen die de Europese Unie maar al te graag de les spelt ...

De heersende stroming bij het Europese establishment verdedigt het  model van natiestaten geïntegreerd in een Europese superstaat. Deze stroming wil de doos van Pandora van het separatisme niet openen, want als andere regio’s zich daar ook aan wagen, kan dit leiden tot een interne strijd binnen Europa. Een ander deel van het Europese establishment verdedigt een Europa van de regio's op basis van "etniciteit" of  taal. Zo'n Europa zou sommige huidige grote staten verzwakken ten voordele van ... Duitsland en de Europese staat. 

Dit tweede project wordt evenwel als te ontwrichtend beschouwd, wat maakt dat het establishment op dit moment Rajoy steunt. Die steun toont het type Europa dat ze opbouwen. Van economisch geweld tegen Griekenland tot politiek geweld tegen de Catalanen, de Europese elite heeft een groot legitimiteitsprobleem, zo vatte PVDA-voorzitter Peter Mertens het samen tijdens een debat over de toekomst van Europa.  Charles Michel was de enige regeringsleider die het geweld veroordeelde, maar hij hoopt niet minder op de voortzetting van de opbouw van de Europese Unie met diezelfde heerschappen.

 

 

Commentaar toevoegen

Reacties

In deze analyse wordt niet uitgelegd waarom de linkse CUP zo hardnekkig het onafhankelijkheidsstreven steunt . ??? " Druk op Catalaanse minister-president neemt toe: CUP-partij vraagt om onafhankelijkheid uit te roepen In Catalonië krijgt minister-president Carles Puigdemont het mes op de keel van de partij die zijn minderheids­regering steunt in het parlement. In een brief vraagt de nationalistische en links-radicale partij CUP hem om de republiek uit te roepen. De tien parlementsleden van de CUP zijn broodnodig om de Catalaanse minderheidsregering in het zadel te houden. " VRTNWS 13oktober
Hopelijk zijn deze gebeurtenissen een waarschuwing voor degenen die met dergelijke plannen rondlopen. Onze leiders moeten zich maar eens gaan bezig houden met ernstige zaken! Snappen ze dan echt niet wat ze allemaal veroorzaken aan ellende onder de gewone mensen? Ons verstand gebruiken bij de komende verkiezingen is de boodschap. We laten ons niet in slaap wiegen door hun misleidende beloften.
Zijt maar gerust dat we ons niet zullen laten misleiden. Het verschil ligt in het midden.
Zolang de evenwichten ( links - midden - rechts ) bewaard blijven is er geen vuiltje aan de lucht. Zoniet zullen wij met z'n allen verdwijnen in het niets. Enne, ik heb het niet alleen over ons piepklein landeken, hein.
Een redelijk wollig artikel, zelfs Kris Peeters is scherper. Het zou even duidelijk kunnen gesteld worden dat nationalisme, laat staan secessie, geen schijn van vooruitgang biedt voor de werkende klasse. Of de uitzonderlijke hypocrisie van de NVA en sommige media die een referendum wel wettelijk vinden in Catalonie, maar niet pakweg in de Brusselse Rand. Die het gemediatiseerd politiegeweld (4 opnames in de kliniek en 4 gebroken vingers die nadien uit de gezonde duim bleken te zijn gezogen) wel in de verf zetten in Barcelona maar dat van de Antwerpse bottinekes maar normaal vinden. Die een lafaard als Puigdemont wel asiel willen geven maar mensen die niet de chance hebben om in een rechtsstaat als Spanje te wonen niet. De NVA die spreekt over Madrid als een totalitair regime maar wier vader-collaborateurs wel respect voor en later onderdak vonden bij de generalisimo. En niet te vergeten de hypocrisie van de EU en NATO die er als de kippen bij waren om pakweg Kroatie en later de secessie van schertsstaat Kosovo te erkennen - zelfs zonder referenda - en Belgrado een maand te bombarderen, en nu het geweer van schouder veranderen. Enz. PVDA, ik verwacht wel bruikbaarder artikels van jullie dan van dit flou welles/nietes niveau.
Het klopt niet dat Puigdemont en de Catalaanse banken en grote bedrijven op één lijn staan. Dat werd de afgelopen weken duidelijk toen enkele grote banken en bedrijven als CaixaBank en Gas Natural in recordsnelheid hun maatschappelijke zetels naar buiten Catalonië verplaatsten, nadat Rajoy er een wet had doorgejaagd die dat mogelijk maakte. Het lijkt dus dat de Catalaanse banken en grote bedrijven de kant van Rajoy kiezen. Het is ook geen toeval dat neoliberale figuren als Macron en Merkel en de Spaanse sociaaldemocraten van de PSOE de kant van Rajoy kiezen. De extreem-conservatieve Partido Popular van Rajoy en de PSOE verdelen sinds de dood van Franco de postjes onder elkaar. Hier in België heeft John Crombez zich ontpopt als spreekbuis van de PSOE. Het klopt ook niet dat Puigdemont even conservatief en rechts is als Rajoy. Puigdemont is op sociaaleconomisch vlak een centrumfiguur. Dat hij op beste voet staat met de N-VA heeft enkel en alleen te maken met volksnationalisme. Op sociaaleconomisch vlak sluit de N-VA aan bij Rajoy, niet bij de PDeCat, de partij van Puigdemont. Het sociaaleconomische programma van de PDeCat is vergelijkbaar met dat van de sp.a. In de regering van Puigdemont zitten, naast centrumfiguren uit de PDeCat, ook enkele ministers van de extreem-linkse ERC, Esquerra Republicana de Catalunya (Catalaans Republikeins Links), de politieke erfgenamen van het Catalaans gewapend verzet tegen de Franco-dictatuur. De regering-Puigdemont heeft de afgelopen jaren heel wat wetten uitgevaardigd waar de PVDA zou achterstaan, maar die door Madrid allemaal werden vernietigd. Een greep: een belasting op het bankwezen en grote kapitalen, een wet die de burger beschermt tegen malafide bankpraktijken, een wet die arme gezinnen toegang tot elektriciteit / water / gas garandeert, een belasting op niet bewoonde woningen ten voordele van sociale huurwoningen, een wet die gendergelijkheid garandeert, een belasting op kerncentrales ten voordele van milieubescherming, een verbod op fracking, een belasting die internetoperatoren moeten betalen ten voordele van het cultuurbeleid, een verbod op stierengevechten, een toekenning van meer overheidsgeld voor universitaire studiebeurzen. Al deze wetten werden door Madrid vernietigd. Nationalisme is niet per definitie rechts of links. Het Vlaamse nationalisme is rechts of extreemrechts (op enkele zeldzame linkse Vlaamse nationalisten na), het Koerdisch nationalisme van de PKK is marxistisch, het Catalaanse nationalisme is centrum-links. Het zijn de historische omstandigheden die bepalen in welk kamp nationalisten zitten.
Jammer dat er zo weinig gekeken wordt naar achtergronden en verklaringen voor de Catalaanse crisis, en iedereen de Spaanse berichtgeving achterna holt en eerder de rechtse bewegingen in Spanje en Catalonië lijkt te steunen. Niemand lijkt bv opgemerkt te hebben hoeveel falangistische vlaggen en symbolen meegedragen werden in de anti-independentische betogingen voor en na het referendum van 1 oktober. Het Catalaans nationalisme startte begin 20e eeuw als een strijd tegen de dictatuur van Primo de Rivera. Het kon tot 1939 een vorm van onafhankelijkheid verwerven nadat Francesc Macià teruggekeerd uit ballingschap in Brussel een aantal linkse independentische groeperingen verenigde en de Esquerra Republicana Catalana oprichtte, de nog steeds bestaande ERC. De laatste president van de Catalaanse Republiek, LLuis Companys, werd na zijn vlucht naar Frankrijk, daar in 1940 door de Franse politie ism de Gestapo aan Franco uitgeleverd en op 15 oktober gefusilleerd. De Catalaanse beweging vocht tussen 1939 en 1975 tegen de dictatuur van Franco, die het gebruik van het Catalaans strafbaar stelde en zelfs verbood dat kinderen met een Spaanse naam gedoopt werden. De bekende cellist 'Pablo' Casals, ook in ballingschap, gebruikte zelf steeds zijn Catalaanse naam 'Pau' - wat ook 'vrede' betekent. Door die geschiedenis was het Catalaans nationalisme steeds links-republikeins (ERC), tot uiterst-links (CUP) en een klein centrum Convergència Demòcratica de Catalunya (CDC), na een aantal interne veranderingen nu 'Junts per Catalunya' (dat bij laatste verkiezingen sterk uit de bus kwam als partij van Puigdemont). Binnen het independentistische blok hebben de linkse partijen (ERC en CUP) nu een overwicht, en zij zijn harder in hun eisen dan JuntsxCat. Het was tegen hun druk in dat Puigdemont indertijd de formele onafhankelijkheidsverklaring uitstelde, maar nadien door de opstelling van Rajoy en de druk van de achterban verplicht werd over te gaan tot het uitroepen van een onafhankelijkheid. De Spaanse grondwet, waar nu zo veel naar verwezen wordt (art. 155) die na de dood van de dictator opgesteld werd, ademt nog steeds zijn adem en werd trouwens geschreven door rechtskundigen die hun carrière onder Franco maakten. Over de redenen van het vertrek van bedrijven uit Catalonië kan veel gezegd worden, maar er zat een heel systeem achter dat vanuit rechtse groepen georchestreerd werd. Ik deed een beetje onderzoek, zie: http://www.dewereldmorgen.be/artikel/2017/10/19/catalaanse-bedrijven-en-kapitaalsgroepen-vertrekken-uit-catalonie Tenslotte, het Catalaanse probleem is ruimer dan het Spaanse Catalonië. Ook in het oude Catalaanse deel van Zuid-Frankrijk (de Roussiion en de Cerdagne) leeft er véél sympathie voor het Spaans-Catalaanse streven. Voor 1 oktober waren er in tal van steden solidariteitsbetogingen, o.m. in Perpignan (Perpinya) door de linkse vakbonden en linkse bewegingen. De burgemeesters van de Pyrenées Orientales verklaarden zich (op een enkeling na) tot grote ontsteltenis van Macron, solidair met het illegale referendum. En heel de infrastructuur en logistiek van de stembussen en stembrieven werd voor het referendum werd vanuit de oude Zuidfranse bisschopsstad 'Elne' georganiseerd. Met op de Franse televisie achteraf een burgemeester, die tien hij gevraagd werd of hij niets gemerkt had, met een glimlach tot achter zijn oren reageerde "Moi ? Je n'ai vraiment rien vu. Rien" ;-)